Nhận diện bất thường tâm lý khi trẻ thay đổi cảm xúc và hành vi đột ngột

Một đứa trẻ vốn cởi mở bỗng trở nên khép kín, một học sinh trước đây hòa đồng bắt đầu xảy ra xung đột liên miên với bạn bè, hay những biểu hiện mất tập trung, kết quả học tập giảm sút rõ rệt là những thay đổi thường bị người lớn xem nhẹ. Không ít bậc phụ huynh quy chụp đây chỉ là phản ứng tâm lý thông thường của tuổi mới lớn hoặc sự ngỗ nghịch tuổi dậy thì. Dù vậy, các chuyên gia tâm lý cảnh báo, nếu những dấu hiệu này kéo dài và có xu hướng tăng nặng, đó là hồi chuông cảnh báo về những tổn thương cảm xúc bên trong cần được can thiệp kịp thời.

Phân tích dưới góc độ chuyên môn, Thạc sĩ tâm lý Hoàng Quốc Lân cho biết, chẩn đoán phản ứng với stress trầm trọng và rối loạn sự thích ứng, dạng rối loạn hỗn hợp về hành vi và cảm xúc, thường xuất hiện khi trẻ phải đối mặt với những biến cố hoặc sức ép vượt quá ngưỡng chịu đựng và khả năng tự điều chỉnh của bản thân.

Ở thể rối loạn này, những biến đổi tiêu cực thường bộc phát đồng thời trên cả hai khía cạnh. Về mặt cảm xúc, trẻ thường xuyên rơi vào trạng thái buồn bã, lo âu kéo dài, dễ nổi nóng, thất vọng cùng cảm giác bị quá tải tâm lý. Song hành cùng đó, hành vi của trẻ có sự đảo lộn rõ rệt như trở nên bốc đồng, chống đối người lớn, mất kiểm soát cảm xúc hoặc có những hành động vi phạm các chuẩn mực xã hội chung. Một số trẻ biểu hiện qua việc giảm sút khả năng tập trung, hình thành các suy nghĩ bi quan, kết quả học tập tụt dốc và dần đánh mất các mối quan hệ gắn kết với người thân, bạn bè.

Dù vậy, chuyên gia tâm lý lưu ý các bậc phụ huynh không thể vội vàng nhìn vào một vài dấu hiệu riêng lẻ để đưa ra kết luận. Việc đánh giá chính xác đòi hỏi phải xem xét toàn diện mối liên hệ với các tác nhân gây căng thẳng xung quanh, thời điểm bắt đầu khởi phát, tiền sử tâm lý cũng như mức độ suy giảm chức năng sinh hoạt thường nhật của trẻ. Đặc biệt, việc một đứa trẻ gặp vấn đề về sức khỏe tinh thần hoàn toàn không đồng nghĩa với việc trẻ trở nên nguy hiểm hay có xu hướng bạo lực, bởi hành vi của con người chịu sự chi phối phức tạp từ nhiều yếu tố chứ không chỉ gói gọn trong một chẩn đoán bệnh lý.

Căn nguyên dẫn đến những rối loạn này hiếm khi xuất phát từ một lý do đơn lẻ. Thông thường, đó là sự cộng hưởng giữa đặc điểm tính cách, kỹ năng kiềm chế cảm xúc còn non nớt của trẻ với các áp lực từ gia đình, rạn nứt trong tình bạn, gánh nặng học tập, nạn bạo lực học đường hay những ký ức tổn thương trong quá khứ. Môi trường không gian mạng cũng là yếu tố tác động rất lớn. Đối với những trẻ đang có bất ổn tâm lý, việc tiếp xúc thường xuyên với các nội dung bạo lực, độc hại hoặc mang tính kích động trên internet sẽ thúc đẩy nhận thức và hành vi lệch chuẩn phát triển nhanh hơn.

Để bảo vệ sức khỏe tinh thần cho con em, ông Hoàng Quốc Lân khuyến cáo, người lớn cần học cách lắng nghe và nhận diện sớm các tín hiệu bất thường. Thay vì chỉ chăm chú hỏi điểm số hay ép con phải nghe lời răm rắp, cha mẹ cần dành thời gian trò chuyện về những cảm xúc vui buồn, các mối quan hệ ở trường lớp và những nỗi bận tâm thường nhật của trẻ. Khi phát hiện trẻ thay đổi tính nết tiêu cực kéo dài, có hành vi bốc đồng, thu mình cực đoan hoặc bộc lộ ý nghĩ làm tổn thương bản thân và người xung quanh, gia đình cần chủ động phối hợp cùng nhà trường và các chuyên gia y tế để có phác đồ hỗ trợ chuyên sâu.

Trong việc quản lý thiết bị công nghệ, phương pháp cấm đoán thô bạo thường mang lại tác dụng ngược. Phụ huynh nên đồng hành hướng dẫn con nhận diện những thông tin sai lệch, độc hại trên không gian mạng và khuyến khích trẻ tìm kiếm sự giúp đỡ khi gặp sự cố. Song song đó, nhà trường cần tạo dựng một môi trường cởi mở, an toàn để học sinh thoải mái chia sẻ khó khăn mà không sợ bị phán xét hay gắn mác xấu. Đặc biệt, khi xảy ra những biến cố tâm lý đáng tiếc ở trẻ nhỏ, việc giữ gìn bí mật đời tư, hình ảnh của các em là yêu cầu tối thượng nhằm ngăn chặn làn sóng công kích tiêu cực từ cộng đồng mạng, tránh đẩy trẻ vào những tổn thương sâu sắc hơn.

Tâm An