Không thể ngăn nội dung lệch chuẩn trên mạng chỉ bằng xử phạt

“Mẹ cha cho bạc, cho vàng

Không bằng ‘thầy Huấn’ cho ngàn lời khuyên”

Đây là câu “cửa miệng” mà một bộ phận giới trẻ kháo nhau khi nghe ‘thầy Huấn’ livestream ‘giảng dạy đạo lý’. Không biết ‘thầy Huấn’ học hành tới đâu, đã từng tham gia giảng dạy hay chí ít là có chỉ dạy cho giới trẻ những điều tốt đẹp hay không, nhưng với những màn ‘vẽ đường’ về tiền từ thiện đã cho thấy nhân vật này không hề xứng đáng với danh xưng “người thầy”.

Từ thế kỷ 18, giới truyền thông đã biết đến hiệu ứng đặc biệt của tai tiếng (scandal). Nổi tiếng đương nhiên mang lại nhiều lợi ích, trong đó có lợi ích vật chất. Thế nhưng, tai tiếng cũng có thể mang lại lợi ích vật chất, thậm chí là còn nhiều hơn so với nổi tiếng.

“Giang hồ mạng” là một dạng thức của tai tiếng và truyền thông tiêu cực. Đây không đơn thuần là hành vi lệch chuẩn cá nhân, mà đã trở thành một mô hình kinh doanh dựa trên sự chú ý, nơi các đối tượng biến sự ngông cuồng thành lượt xem, để từ đó biến lượt xem thành tiền bạc. Mặc dù các cơ quan chức năng liên tục xử lý nhiều vụ việc cộm cán nhưng vòng lặp vẫn tiếp diễn với cường độ và cao độ mãnh liệt hơn. Câu hỏi đặt ra là tại sao ngay sau khi một đối tượng bị xử lý thì lại xuất hiện những gương mặt khác với cách thức hoạt động tương tự? Câu trả lời nằm ở hệ sinh thái truyền thông.

Các nền tảng mạng xã hội (Facebook, TikTok, YouTube...) hoạt động dựa trên việc tối ưu hóa sự chú ý. Những nội dung tai tiếng như kích động, bạo lực hoặc gây sốc thường có tỷ lệ tương tác rất cao. Thuật toán vô tình đẩy những nội dung này tiếp cận lượng khán giả lớn hơn. Xã hội vẫn luôn tồn tại một bộ phận công chúng có tâm lý tò mò, ưa thích sự giật gân, thị phi hoặc xem những hành vi lệch chuẩn là sự “trượng nghĩa”, “sống thật”. Khi một nội dung nhận được nhiều lượt xem, bình luận, chia sẻ, thuật toán có xu hướng tiếp tục phân phối nội dung đó tới nhiều người dùng hơn. Thậm chí, có những người “ghét nhưng vẫn vào xem” và tạo ra sự việc trớ trêu là càng phản biện, càng chỉ trích thì nội dung càng có lượng tương tác cao. Đối với thuật toán mạng xã hội, tương tác tiêu cực cũng có giá trị tương đương tương tác tích cực. Do đó, thu nhập từ tương tác lại càng cao. Chính vì vậy, các hình thức xử phạt vi phạm hành chính (như phạt vài triệu đến vài chục triệu đồng) trở nên vô nghĩa khi so sánh với nguồn thu nhập khủng mà họ kiếm được từ sự tai tiếng.

Trong số hơn 90 nghị định xử phạt vi phạm hành chính đang có hiệu lực hiện nay, với hơn 300.000 hành vi vi phạm, các cơ quan nhà nước sẽ không khó khăn trong việc tìm cơ sở pháp lý để xử phạt. Tuy nhiên, việc xử phạt các trường hợp đưa nội dung lệch chuẩn không thể giáo dục họ, bởi họ ý thức rằng chính tai tiếng mới là cái họ cần, số tiền xử phạt chẳng thấm là bao so với lợi ích mà họ thu được.

Do đó, việc xử phạt chỉ giải quyết được phần ngọn (cá nhân vi phạm) mà không triệt tiêu được nguồn cung ứng khán giả - yếu tố quyết định sự tồn tại của hiện tượng này. Để giải quyết tận gốc vấn đề, cần có một chiến lược tổng thể kết hợp nhiều trụ cột. Trước hết, cần xây dựng “sức đề kháng văn hóa và pháp lý” cho người dùng, nhất là thanh thiếu niên, để họ không trở thành khán giả, người hâm mộ hay nguồn doanh thu cho nội dung lệch chuẩn. Tiếp theo, cần kiến tạo hệ sinh thái văn hóa lành mạnh, nơi những giá trị chân - thiện - mỹ và những con người lao động chân chính nhận được sự quan tâm và tôn trọng xứng đáng từ truyền thông và xã hội. Cuối cùng, trang bị hành lang pháp lý cần thiết nhằm buộc các nền tảng xuyên biên giới phải có trách nhiệm cao hơn trong việc lọc bỏ và siết chặt thuật toán dung túng nội dung độc hại. Khi nội dung độc hại không còn đất sống, những “giang hồ mạng” mới thực sự mất sức hút.

PGS-TS Cao Vũ Minh, Trưởng Bộ môn Luật Hành chính - Nhà nước (Trường Đại học Kinh tế - Luật  – ĐHQG TP.HCM)